ÇAY BAHÇELERİNİN YENİLENMESİ PROJESİ (ÇAYEP)
Dr. Süleyman KARAHAN
Gürcistan Cumhuriyeti sınırından, Trabzon’un Araklı-Karadere sınırına kadar olan Karadeniz kıyı şeridi ve yer yer 30 km. içerlere kadar giren ve yaklaşık l000 m. yüksekliklere kadar uzanan yamaçlar, çay yetiştiriciliği için en elverişli bölge olması nedeniyle birinci sınıf çay bölgesi, Araklı-Karadere’den başlayan Ordu’nun Fatsa ilçesine kadar uzanan bölge ise ikinci sınıf çay bölgesi olarak tanımlanmaktadır.
Tespit edilebilen 767 bin dekar çaylık alanların % 65,6’sı Rize, % 20,5’i Trabzon, % 11,3’ ü Artvin, % 2,6’sı ise Giresun ve Ordu illerinde bulunmaktadır.
Mevcut durumda kuru çayda kaliteyi artırıcı tedbirlerin en önemlisi budama işlemidir. Bu sebeple, çay bahçelerinin ıslahı ve kaliteli çay üretiminin temini amacıyla 1994 yılında Bakanlar Kurulu Kararı ile her yıl çay bahçelerinin 1/5 oranında budanması ve budamadan dolayı üreticilerin uğradıkları gelir kaybının tazminat olarak üreticilere ödenmesi amaçlanmıştır. Çay tarımında budama nedeniyle yaşanan olumlu gelişmelerin devam ettirilmesi amacıyla 2004 yılında, 01.01.2005 tarihinden geçerli olmak üzere 2004/7758 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı yayımlanmıştır. Bu Karar ile bu defa çay bahçelerinin 1/5 yerine her yıl 1/7 oranında olmak üzere 7 yıl boyunca budanmasına başlanmıştır. Çay bahçelerinin 25 yılda bir gençleştirme, 5 yılda bir ise ürün budamasına tabi tutulması teknik bir zorunluluk olduğu genel kabul gören bir husustur.
Sadece gençleştirme budaması ile verim ve kalitenin sürdürülebilirliğini sağlamak mümkün görülmemelidir. Çaylık alanlarda mevcut budama programı yerine yenileme-gençleştirme programının başlatılması gerekmektedir. Çay bahçelerinin hemen hemen %100’ünün tohumla oluşturulması nedeniyle, her bir çay ocağı (bitkisinin) diğerinden farklı fizyolojik ve morfolojik özellik göstermekte ve yer yer ekonomik ömrünü doldurmasının çay tarımında arzu edilen kalite ve verimi olumsuz etkilemektedir. Bu durum, yeşil çay hasadı için düzgün bir satıh oluşmasına, aynı zamanda çayların hasat olgunluğuna gelmesine ve benzer özellikte fizyolojik ve kimyasal kalitede çay elde edilmesini önemli ölçüde engelleyen husustur.
Bakanlığın organizasyonu, yetki ve sorumluluğunda hazırlanacak ve yürütülecek projeyle (Çaykur’un projeli olarak başlatmış olduğu yenileme projesi, , tüm sektör paydaşlarını kapsayacak şekilde genişletilmeli, bir Dünya Bankası projesi olması, bunun yanında AB hibe fonları, TÜBİTAK AR-GE kaynakları, Bakanlık AR-GE kaynakları), çay bahçelerinin yenilenmesinde; diğer ülkelerde olduğu gibi toprak altından kesim ile çay bitkisinin yenilenmesini gerçekleştirmek mümkündür. Çay bahçelerinin yüzde 90'ı meyilli arazilerde bulunduğundan dolayı, özellikle istenilen özellikle çay ocaklarından oluşan eski bahçelerde yenileme çalışmalarının belli bir kısmında, kök sökümü yapılmadan kökten kesim yapılırsa, toprak üzerinde bitkinin yeniden filizlendiği gibi toprağın altına doğruda yeniden kök verdiği bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Söküm yapılmadan mevcut kök üzerinden kesim yapılırsa çay bahçelerinin yenilenmesi daha kolay olacaktır. Bu yenilemede de az bir oranda oranında yenileme yapılarak zamana yayılması ve üreticinin doğacak gelir kaybının sübvanse edilmesi önemlidir.
Çay bahçelerinin yeniden tesis edilmesinde en önemli yol ve yöntem, tohum yerine nitelikleri, kaliteleri tescil edilmiş olan çay ocaklarından (klon, bitki) elde edilecek çeliklerden fidan üretimi yöntemi ile elde edilen fidanların kullanılmasıdır. Verimden düşmüş çaylık alanların yine belirli bölümler halinde sökülüp hem toprağın, hem de bitki ıslahının birlikte yapılması önem taşımaktadır.
Eski çay ocaklarının sökümü için uygun mekanizasyonun geliştirilmesi ve bunu kullanabilecek kişilerin yetiştirilmesi ve yaygın söküm ekiplerinin çalışabilmesi imkânlarının geliştirilmesi gerekmektedir.
Gerek söküm yapılmadan mevcut kök üzerinden yenileme çalışmalarında gerekse yeni klon çelikleriyle yenileme çalışmaları, proje kapsamında desteklenmelidir.
Çay bahçelerinin yenilenmesiyle;
· Çay bahçelerinin iyileştirilecek ve makineli tarıma elverişli hale getirilebilecek,
· Ekonomik ömrünü tamamlamış verimden düşmüş çay bahçelerinin yenilenmesi, verim ve kalitenin artması sağlanacak,
· Farklı zamanlarda hasat olgunluğuna gelen çay tipleriyle farklı bahçeler tesis edilmesi ile çay hasadının belirli dönemlere yığılmayıp kademeli olarak yapılması mümkün olabilecek.
· Çay hasadında gelişmiş mekanizasyonun alet ve ekipmanlarının kullanılması, çay hasadı makinelerinin ortak kullanılması ve makineli çay hasadı yapan girişimcilerin ortaya çıkmasına mümkün olabilecek,
· En önemlisi bölge vatandaşının çaya yeniden sahip çıkması ve özellikli çay tarımının yapılması mümkün olabilecektir.
· Çelikle fidan üretiminin sadece Çaykur’un sorumluluğunda bırakılmayıp, yaygın olarak yapılabilmesi için Çaykur, kamu kuruluşları ve benzeri kuruluşların yanısıra, doku kültürüyle hastalıksız ve hızla fidan üretimi yapacak özel laboratuvar ve tesislerin altyapılarının oluşturulması ve üretimlerinin desteklenmesi esas olmalıdır.
1. Çaykur. 2009. Çay Sektörü Raporu.
2. http://www.olay53.com/haber/nevzat-palicten-sok-iddia-37723.htm
3. http://www.rotahaber.com/haber/20080612/Caykurdan-cayliklari-yenileme-projesi.php
